Bijdrage Ewald Drost t.b.v. de Dorpskrant Schaarsbergen, 5 augustus 2014

Boek “Vlucht uit Arnhem 1944”

Naar het dagboekafschrift van Ds. Adrianus Drost Azn., 17 september – 10 mei 1945”

Inleiding

Ds. A. (Adrianus) Drost Azn, emeritus predikant, woonde in WO II met zijn echtgenote Catharina Drost-Posthumus Meyjes aan de Bakenbergseweg 187 in Arnhem. Zij behoorden tot de vele inwoners die de luchtlanding van de Geallieerde parachutisten, de “Tommy’s”, in Arnhem op 17 september 1944 meemaakten. Adrianus was na zijn emeritaat actief gebleven binnen kerkelijke en sociale organisaties. Zo leidde hij als gevangenispredikant elke zondagochtend, een dienst in de strafgevangenis van Arnhem. Zo ook de ochtend van de luchtlanding op 17 september 1944.

Boek ‘Vlucht uit Arnhem 1944’

Op de dag van de luchtlanding op 17 september 1944, begon Adrianus een oorlogsdagboek bij te houden. Hierin beschreef hij al zijn ontberingen rond de evacuatie op 25 september uit Arnhem en vervolgens daarna:

  • het verblijf met Catharina en evacués op een boerderij in een koestal op stro,

  • hun verblijf in Schaarsbergen, de gaarkeuken en kerkdiensten in de garage,

  • de dood en begrafenis van de 10-jarige Gerrit, geraakt door een granaat,

  • zijn herhaaldelijke bezoeken aan hun steeds verder leeggeroofde woning

  • het gedwongen evacuatietransport met 1500 evacués naar Apeldoorn,

  • hun vlucht ´s nachts uit de Cocosmattenfabriek,

  • het verblijf in Apeldoorn in afwachting van een Rode kruistransport,

  • even” met de “taxi” terug naar Schaarsbergen, koffers en persoonsbewijs halen,

  • de tocht op 1 december 1944 van Apeldoorn in een vrachtauto naar Amersfoort,

  • dat dochter Hetty toen in Amersfoort hun eindbestemming was,

  • dat op 27 maart 1945 Catharina overleed aan angina en uitputting,

  • over de periode 17 april tot 10 mei 1945; de bevrijding van Amersfoort,

  • dat hij op 9 juli 1945 terugging naar Arnhem, naar zijn huis (“bezittingen redden”),

  • over zijn verblijf op kamers op verschillende adressen in Arnhem,

  • zijn definitief vertrek op 14 september 1946 naar Amersfoort voor een operatie.

  • Adrianus overleed in Amersfoort op 7 juli 1947

Vlucht uit Arnhem 1944

In het boek ‘Vlucht uit Arnhem 1944’ beschrijf ik op basis van het ongepubliceerde oorlogsdagboek van mijn Overgrootvader ds. Adrianus Drost, en aanvullende bron- informatie, wat zijn belevenissen en ontberingen zijn geweest die hij samen met echtgenote Catharina vanaf de luchtlanding bij Arnhem op 17 september 1944, tot de verplichte evacuatie op 25 september 1944 uit Arnhem naar Schaarsbergen, Apeldoorn en naar Amersfoort heeft meegemaakt. Emeritus Ds. Adrianus en Catharina waren op het moment van de luchtlanding 74 en 71 jaar en woonden in Arnhem.

Voor De Dorpskrant zal ik met name het verblijf van ds. Adrianus Drost en echtgenote Catharina als evacués in Schaarsbergen belichten.

Verblijf als evacués bij Dina en Bram Wijlhuizen (Landgoed Warnsborn)

Na de evacuatie van Adrianus en Catharina uit Arnhem, op 25 september 1944, gaat het dagboekverhaal over hun tweedaags verblijf als evacués op de boerderij van Bram en Dina Wijlhuizen (Bakenbergseweg 223), op het landgoed Warnsborn. Hier sliepen zij in een koestal op stro, samen met 40 à 50 evacués. Zij aten in de keuken bij de familie Den Bruin en Zuiderdam (woonde in Schaarsbergen aan de Stroolaan). Met een handkar zijn ze een keer terug gegaan naar hun woning om nog wat spullen te halen.

SCHAARSBERGEN

Verblijf als evacués bij Dirk-Jan en Sjaan de Keijzer (Schaarsbergen)

Vervolgens gaat het dagboek over hun 51/2 weken durend verblijf, van 27 september tot 4 november 1944, bij rijwielhersteller Dirk-Jan en Sjaan de Keijzer in Schaarsbergen (Kemperbergseweg 47h , 181 is de naoorlogse nummering).

In de voorkamer sliepen Adrianus en Catharina, op de eerste etage sliepen het evacué-echtpaar Hendriks. Adrianus en Catharina sliepen afwisselend op de canapé en op hun meegebrachte matrassen.

Garage Max Broekhuizen (gaarkeuken en kerkdiensten)

Via de verkregen voedselbonnen werd er door Adrianus en Hendriks dagelijks eten gehaald bij de gaarkeuken die in de garage van Broekhuizen. De garage was gevestigd aan de Kemperbergerweg 161 met de naam “Arnica” op de gevel en lag naast toen bakkerij De Kruijf. Hier werkten Wijnvelden en Verburg. Max van Broekhuizen was de chefkok. In de achterkamer van Dirk-Jan de Keijzer werd er vervolgens gezamenlijke gegeten, waarbij het eten werd aangevuld met groente uit Sjaan´s moestuin. Ds. Adrianus Drost heeft tijdens zijn verblijf meerdere keren in één van de werkplaatsen van de garage van Max Broekhuizen kerkdiensten georganiseerd en geleid. De mensen zaten op strobalen en op kerkbanken die uit de door een bom zeer beschadigde Dorpskerk waren gehaald.

Op 25 september was tijdens een bombardement een verdwaalde bom naast de Hervormde kerk van Schaarsbergen neergekomen waardoor het dak toen instortte. Vijf in de kerk ondergebrachte evacués werden door het ingestorte dak gedood.

Via verkregen informatie blijkt dat onder begeleiding van Ds. Drost het kind is begraven dat bij het bombardement was doodgebloed (WHS).

Diverse keren terug naar huis

Het verslag gaat ook over Adrianus zijn herhaaldelijke bezoeken met Hendriks, met paard en wagen, aan Adrianus ingebroken en steeds verder door de Duitsers leeggeroofde woning in Arnhem. Deze tochten waren niet zonder gevaar. Adrianus en Hendriks kwamen zelfs een keer in granaatvuur terecht en moesten in een greppel schuilen voor de gevechten. Dit was de enige keer van de negen pogingen die mislukte om zijn woning te bereiken.

Neergeschoten Amerikaanse bommenwerper

Tijdens één van de boswandelingen van Adrianus met de “oude heer” H.J.Hak (vriend en oud collega curator (leraar) van het Gymnasium in Arnhem), in Schaarsbergen, vonden zij een neergeschoten Amerikaanse bommenwerper met daarnaast drie kruizen van de bemanning.

Herman en (nicht van Ds Drost) Jo evacues uit Oosterbeek

Zij kwamen Ds.A. Drost tegen bij één van zijn diensten. Jo was een volle nicht van Adrianus. Zij vertelde hem dat toen zij moesten evacueren uit Oosterbeek zij hoorden dat “vluchtelingen in Schaarsbergen brood konden krijgen”. Herman en Jo kregen onderdak bij Mevr. Roëll, van huize Bornshoeve, Bakenbergseweg 286, te Schaarsbergen”. In een brief aan haar kinderen schreef Jo het volgende: “Bornshoeve waar wij verbleven, moest op staande voet worden ontruimd, daar er zwaar geschut zou worden neergezet, zodat wij er niet mochten blijven. “Het was te laat in de middag om nog, 3 ½ uur naar Hoenderlo te gaan wandelen”. “We vroegen toen aan Ds.Drost, die in Arnhem ook zijn huis was uitgezet en bij een rijwielhersteller zat, of we op een stoel mochten slapen”. “Maar de huisbewoners (Dirk-Jan en Sjaan de Keijzer) ruimden toen een zolder voor ons in, waar wij op wat stoelkussens op de grond hebben geslapen (of beter niet hebben geslapen) “. De volgende dag 7 oktober, lieten wij bij ons vertrek onze bagage staan, daar die te zwaar was om 4 à 5 uur mee te lopen, daar de evacué van tante Beb beloofd had, die op de fiets op te halen”. “Onderweg naar de Woeste Hoeve kwam tante Beb ons tegemoet met de fiets, terwijl de evacué doorging om de bagage op te halen bij De Keijzers in Schaarsbergen. Daar slaagde hij niet in, omdat in de buurt van Arnhem alle mannen werden opgepikt om graafwerk aan de IJssellinie te verrichten”. “Pas een dag later was het hem gelukt om zonder opgepakt te worden de koffers bij De Keijzers op te halen”.

Ds.Both (gerevormeerd) evacué, preekt in de Silva Hoeve, 7 oktober 1944

Ds. Both had op 7 oktober 1944 een kerkdienst georganiseerd en “de aankondiging” zelf afgeplakt bij de Bakker. De dienst werd door hem geleid in de Silva Hoeve. “Het zat hier vol met mensen uit Arnhem”. Adrianus heeft de dienst van Ds. Both toen bijgewoond.

Gerrit Aalbers begraven

Op 14 oktober 1944, gingen Gerrit en Eef de Beijer met paard en wagen een lading hout halen en andere spullen ophalen. Gerrit mocht samen met een andere jongen (naam onbekend) mee op de wagen, wat voor een kind een hele belevenis was. Toen zij met paard en wagen ter hoogte van huize Casa Blanca waren, dat aan de Zijpendaalse weg lag, werden er door de artillerie vanuit waarschijnlijk de richting Betuwe, granaten afgevuurd. Eén van die granaten was naast hun wagen ingeslagen, wat rampzalige gevolgen had. Gerrit Aalbers werd dodelijk getroffen door één van de granaatscherven. Eef de Beijer en de andere jongen op de wagen, werden wonderbaarlijk niet geraakt. Ds. Adrianus Drost heeft als evacué-dominee de rouwdienst en begrafenis geleid op 17 november 1944. De gebeurtenis rond de dood van Gerrit maakte toen grote indruk op alle mensen die in Schaarsbergen omdat de familie Aalbers binnen één jaar een tweede kind verloor.

Voedselschaarste

Door het groeiend aantal evacués, werd de voedselvoorziening en de kwaliteit van het eten uit de gaarkeuken steeds problematischer.

In oktober 1944 kwamen er nog dagelijks vele uitgehongerde vluchtelingen langs Schaarsbergen, voornamelijk uit Elden, Huissen, Ressen en Angeren.

3000 evacués ingesloten

De 3000 Arnhemse evacués zaten door de gevechten tussen de geallieerden en de Duitsers opgesloten in Schaarsbergen. Alléén richting Eden door de bossen was nog een uitweg. Maar praktisch alle evacués bleven in Schaarsbergen, in afwachting van een hopelijke spoedige bevrijding en terug keer naar hun woningen in Arnhem.

Evacuatie naar Apeldoorn, 4 november 1944

Er kwam een eind aan het verblijf van Adrianus en Catharina in Schaarsbergen op 4 november 1944. Op die dag besloten de Duitsers 1500 Schaarsbergers en evacués uit hun huis te halen en dwongen ze de mensen, met vaak achterlating van al hun bezittingen, aan te sluiten in de stoet van vertrekkende evacués richting Apeldoorn. Pas laat in de avond bereikten Adrianus en Catharina zittend op een sleeperskar, onder begeleiding van de Grüne Polizei, Apeldoorn. Tijdens de verplichte overnachting in een cocosmattenfabriek, aan de Reigersweg 54, kregen de honderden evacués eerst stampot van rode kool te eten uit grote gaarketels

Ontsnapt uit de Cocosmattenfabriek

Na een koude nacht, zijn ze in de vroege morgen van 5 november 1944, samen met de oude heer Hak door één van de kapotte ruiten ontsnapt. Hun zwerftocht leidde naar een garage, waar ze alle drie te eten kregen, vervolgens naar de pastorie van Ds. Berkel voor een overnachting. De oude heer Hak nam hier afscheid en vertrok lopend naar Hengelo. De zoektocht van Adrianus en Catharina naar een verblijfadres in Apeldoorn leidde uiteindelijk tot hun verblijf aan de Zwolselaan 2 en vervolgens bij de familie Van der Molen aan Nieuwstraat 85 tot 1 december 1944.

Met de “Taxi” terug naar Schaarsbergen, 6 november 1944

Met de verkregen toestemming van de Ortscommandant in Apeldoorn, gingen ze met een “taxi” (paard, wagen en koetsier) terug naar Schaarsbergen.

Over deze tocht deden ze 12 uur. Maar de Koningsweg was afgesloten. Via de Kattenberg, “de granaten vlogen over ons heen”, bereikten zij uiteindelijk de Kemperbergerweg 47h.

Ze haalden uit het huis van Dirk-Jan en Sjaan de Keijzer hun vluchtkoffers en persoonsbewijzen op, die verstopt waren door “De Keijzers” op de vliering. Zij hebben toen, voordat zij weer de terug reis aanvaarden via de Kattenberg, eerst in de gaarkeuken van Max Boekhuizen erwtensoep gegeten.

Op de vrachtwagen van Doorwerth naar Amersfoort

Dochter Hetty had voor haar ouders transport geregeld van Apeldoorn naar Amersfoort. Dit had zij per brief, via het Rode Kruis, aan haar ouders doorgegeven. Na uren op de vrachtwagen van Doorwerth te hebben gezeten bereikten zij op 1 december 1944 hun eindbestemming Amersfoort. De ontberingen die Adrianus en Catharina tijdens hun vlucht uit Arnhem tot het bereiken van hun dochter in Amersfoort hadden moeten doorstaan, had het uiterste van hun conditie en gezondheid gevergd. Catharina was er het slechtst aan toe toen ze bij Hetty aankwamen.

Adrianus en Catharina waren verzwakt

Samen hebben ze gewoond in het huis waar Hetty haar werkatelier had, van 1 december 1944 tot het overlijden na een kort ziekbed van Catharina, op 27 maart 1945. Adrianus heeft na het overlijden van Catharina tot 9 juli 1944 in Amersfoort gewoond en is daarna terug gegaan naar Arnhem, om zijn bezittingen uit zijn huis te redden. Op 14 september 1946 keerde hij terug naar Amersfoort voor een operatie. Na te zijn hersteld bij zijn dochter Hetty aan Emmalaan 2, huurde zij een kamer voor hem in een verzorgingstehuis, aan de Koningin Sophialaan 3. Hier overleed Adrianus na hier ook verpleegd te zijn geweest, op 7 juli 1947.