Historie van Schaarsbergen

 

In een "wilt en bijster lant" ontstond Schaarsbergen.

Bron: "Een eeuw op de hoogte door J. Hofman en J. Ipema","Arnhem onder de grond door Ruud Borman")

Het dorp Schaarsbergen ligt ca. 5 km ten noorden van Arnhem. Het is pas omstreeks 1850 ontstaan en dankt zijn naam aan een heuvelrug ten noorden van het dorp de "Schaars Bergen".

Grafheuvel op Warnsborn

 Toch was er in veel vroeger tijden al sprake van menselijke aanwezigheid. Uit vondsten van o.a een vuurstenen-schaver in Schaarsbergen, mag men afleiden dat omstreeks 60.000 jaar geleden de Neanderthaler mens hier geleefd hebben. De grafheuvels die op Warnsborn gevonden zijn stammen uit omstreeks 5000v.C. en de vondst van een aardewerk klokbeker bij Deelen uit 2700- 2100v.C. Deze vroegste bewoners, zij kwamen en verdwenen, waar naar toe? Wie zal het zeggen.

Een Gelders geschiedschrijver omschreef in de 17e eeuw het Veluwse landschap als:"wilt en bijster lant". En doelde daarbij op het gebied ten Noorden van Schelmseweg.

Vanaf de Menthenberg of zoals die destijds heette de Bakenberg, had men vrij uitzicht. In het noorden lagen de gehuchten Deelen en Kemperberg en iets meer naar het westen kon men nog juist (Oud)Reems zien. Keek men naar het zuiden, dan zag men de Eusebiuskerk en Arnhem. Het noorden was nagenoeg één grote zandvlakte grotendeels begroeid met heide.

Al wel waren er omstreeks die tijd kleine nederzettingen, zoals "Deelen", de "Kemperberg." en enkele landgoederen "de Methenberg", "Warnsborn" en de "Waterberg".

In het begin van de 19e eeuw bestond het gebied buiten deze landgoederen en gehuchten uit zand en hei met hier en daar schaarse bossen.

 

Schaapherder omstreeks 1900

Schaapherder met hond omstreeks 1900 

De landgoedeigenaren lieten op de heide hun schapen grazen. Vanwege de schapenteelt, die toen van groot economisch belang was, werd er na 1664 nauwelijks heide ontgonnen. In 1649 werd er door de stadsmagistraat bepaald dat alle stukken clandestien ontgonnen gronden met wallen (wildwallen) moesten worden omgeven. Veel wildwallen langs wegen en heide, stammen uit die tijd en zijn nog steeds goed zichtbaar. Indrukwekkend is het als men zich realiseert, hoeveel werk er destijds is verzet om de soms kilometerslange wallen met primitieve gereedschappen op te werpen.

Vanaf het einde van de 18e eeuw werd onder invloed van nieuwe ideeën over de landbouw en onder druk van de economische omstandigheden een begin gemaakt met het ontginnen van de woeste en onvruchtbare gronden. Veel gronden kwamen in bezit van particulieren deze werd van de gemeente Arnhem gekocht voor fl. 6,=/bunder (1825). De eerste aankoop werd gedaan door de eigenaar van Sonsbeek H.J.C.J. van Heeckeren van Enghuizen en betrof het landgoed de "Waterberg".

Dit werd het begin van grootschalige ontginningen. De heidevelden en zandgronden werden beplant met voornamelijk grove den.

In 1846 kocht de toenmalig eigenaar van Warnsborn ( C.H. de Bruijn) de heide velden ten noorden van Arnhem. Hij had reeds het recht van schaapsdrift aldaar. Dat is het recht om daar de schapen te laten grazen.

Om de woeste- onvruchtbare gronden te ontginnen werden er ontginningsboerderijen gesticht Veel van die boerderijen zijn inmiddels vervangen door nieuwbouw. Namen zoals; "de Wildhoeve", "Heiderijk" "Rijzenburg"en de "Heidepol" herinneren nog aan die tijd. Gelukkig zijn er nog oude foto’s van deze boerderijen beschikbaar. Natuurlijk was er behoefte aan veel mankracht. De ontginningsboerderijen werden verpacht en er kwamen veel nieuwe bewoners op de hei. U begrijpt het al zo onstond Schaarsbergen.

Er kwam een school op de heide. Deze werd in 1862 geopend en had twee lokalen met ca 80 leerlingen. De locatie was hoek Koningsweg, Kemperbergerweg. De "School op de heide" werd in 1866 Openbare lagere school 1.

In 1860 werd er door de heer de Bruijn van Warnsborn en baron Brantsen van Zijp een "Commissie tot stichting eener kerkelijke gemeente te Schaarsbergen" opgericht. Dit resulteerde in de stichting van de Nederlandse Hervormde Kerk op 5 december 1869. De eerste predikant was ds. M.J.C. Wolff. Het aantal lidmaten bedroeg zo’n 600.

De stichting van de bijzondere school "School met de Bijbel" vond plaats in 1878. De eerste steen werd gelegd op 13 maart 1882 door Jonkvrouwe Alwina Brantsen van de Zijp ( zie gevelsteen midden voor de school) en op 3 augustus 1882 werd de school geopend. Het aantal inwoners van ons heidedorp lag toen tussen de 750 en 1250. De reden voor stichting van nog een school op Schaarsbergen vond vooral z’n oorsprong in politiek kerkelijke tegenstellingen tussen voor- en tegenstanders van bijzonder onderwijs.

Begin 1900 groeide Schaarsbergen uit van het ontginningsdorp op de heide tot een dorp in het groen.....